Najczęściej zadawane pytania (190) Ortografia (464) Interpunkcja (160) Wymowa (61) Znaczenie (175) Etymologia (254) Historia języka (21) Składnia (253) Słowotwórstwo (98) Odmiana (265) Frazeologia (108) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (311) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2572)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2014-04-15
Jak się odmienia nazwisko Morricone?
Nazwisko tego włoskiego kompozytora należy do grupy nazwisk i imion męskich zakończonych na samogłoskę -e (zob. też np. Bramante, Tornatore, Corleone, Dante, Reszke, Wende, Linde, Rilke, Kolbe). Nazwy te są odmieniane jak przymiotniki w rodzaju nijakim (np. nudne), w narzędniku i miejscowniku mają końcówkę fleksyjną -em, co odróżnia je od form odmiany przymiotników niebędących nazwami własnymi.
Odmiana wygląda następująco:
M. Morricone, Linde,
D. Morriconego, Lindego,
C. Morriconemu, Lindemu,
B. Morriconego, Lindego,
N. Morriconem, Lindem,
Ms. Morriconem, Lindem.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2014-04-02
Czy poprawne jest stwierdzenie trenuję psa? W słowniku PWN znalazłam informację, że trenować oznacza również ‘kierować rozwojem’. Chciałabym się jednak upewnić, czy nie popełniam błędu, używając takiego sformułowania.
Czasownik trenować może odnosić się do umiejętności (trenować koszykówkę), a także do wykonawców czynności, w tym przypadku ludzi lub zwierząt (trenować zawodników, trenować konie). „Wielki słownik języka polskiego” (www.wsjp.pl) definiuje trenowanie odnoszące się do wykonawców czynności jako ‘przygotowywanie ludzi lub zwierząt do osiągania jak najlepszych wyników w jakiejś dyscyplinie’. Słownik ten podaje także cytat pochodzący z „Tygodnika Ciechanowskiego” potwierdzający tę definicję: Niektóre z koni trenuje Joanna Księżuk, trener z licencją dżokeja. Wyrażenie trenować psa jest zatem bez wątpienia poprawne i może się nim Pani posługiwać.
Krystyna Kleszczowa

Słowotwórstwo2014-04-01
Jak w języku polskim tworzy się przymiotniki od wieków I-X. Jeśli mówimy dziewiętnastowieczny pisarz, to czy można także powiedzieć dwu-, trzy-, czterowieczny filozof? Wydaje mi się, że jeśli coś jest czterowieczne, oznacza to, że trwa czterysta lat. A co z pierwszowiecznym?
W pytaniu zawarty jest problem formacji potencjalnych. W użyciu są przymiotniki dwudziestowieczny, szesnastowieczny, piętnastowieczny, trzynastowieczny, można zatem utworzyć regułę: „weź liczebnik porządkowy, dodaj -wieczny, otrzymasz przymiotnik złożony, który wskazuje na dany wiek”. Problem w tym, że nie wszystko, co możliwe, funkcjonuje w języku. Jeżeli zatem użyjemy przymiotnika trzeciowieczny, utworzymy neologizm na wzór funkcjonujących już przymiotników. Wykorzystywanie potencji to przejaw kreatywnej postawy wobec języka, a nie błąd językowy. Ale uwaga! W pierwszym członie winien być liczebnik porządkowy, zatem neologizmy miałby mieć postać: pierszowieczny, drugowieczny, czwartowieczny itd. Dodać warto, że w użyciu można już spotkać takie wyrazy!
Krystyna Kleszczowa

Znaczenie2014-03-31
Czy słowo strug oznacza także ‘wiór spod hebla’? Tak mawiano w moich stronach, ale nie znajduję odpowiedzi w dostępnych słownikach.
Faktycznie, słowniki języka polskiego nie notują wyrazu strug w znaczeniu ‘wiór’. Ale takie znaczenie mogło funkcjonować (nadal funkcjonuje?) jako regionalizm, bo dobrze wpisuje się w system słowotwórczy polszczyzny. Czasownik strugać mógł być podstawą na nazwy rezultatu czynności strugania, nie dziwi zatem, że „mawiano w moich stronach” strug, strugi ‘wióry’. Świadectwem reguły mogą być przykłady: obieraćobierki, okrawaćokrawki. Jednak w polskim języku ogólnym o produkcie ubocznym strugania mówimy: strużyny, strużki, wiórki.
Krystyna Kleszczowa

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2014-03-30
Jak odmienia się nazwa Lyon?
Francuskie nazwy, w których na końcu wyrazu nie występuje różnica pomiędzy pisownią a wymową, nie sprawiają problemów w odmianie. Nazwa Lyon na gruncie polskim będzie przybierać podobne formy jak Babilon:

M. Lyon,
D. Lyonu,
C. Lyonowi,
B. Lyon,
N. Lyonem,
Ms. Lyonie.

W ustaleniu poprawnych form pisowni i odmiany nazw miejscowych pomóc mogą m.in. publikacje Jana Grzeni, takie jak „Słownik nazw własnych” czy „Słownik nazw geograficznych”, a także „Wielki słownik ortograficzny” PWN, dostępny także w wersji elektronicznej: http://so.pwn.pl/.
Katarzyna Wyrwas

Historia języka2014-03-29
W moim mieście znajduje się ulica Gwiaździsta. Jak powinnam zatem poprawnie mówić: budynek znajduje się przy ulicy Gwiaździstej czy przy ulicy Gwieździstej?
Forma gwiaździsta jest poprawna. Pani wątpliwość budzi z pewnością fakt, że odmieniamy gwiazda – gwieździe, czyli następuje wymiana spółgłosek zd na źdź oraz samogłosek a na e. Rzeczywiście taka podwójna wymiana bardzo często występuje (np. gniazdo – gnieździć się, miasto – mieścina itp.), gdyż jest związana z bardzo starym zjawiskiem, które nazywamy przegłosem.
Jednakże w rozwoju języka polskiego nie wszystkie zjawiska są w pełni regularne, ponieważ istnieje tendencja do analogii morfologicznej. Bardzo często używany temat gwiazd- (gwiazda, gwiazdy, gwiazdami) oddziałuje na inne formy przypadkowe oraz słowotwórcze i dlatego w miejsce regularnego tematu gwieźdź- pojawia się innowacyjny, w którym w miejsce samogłoski e wymawiane (i zapisywane) jest a.
Wcześniej takim procesem analogii zostały dotknięte inne wyrazy, np. kwiaciarnia (zamiast kwieciarnia, ale (ten) kwiat – (to) kwiecie), oddział – na oddziale (zamiast na oddziele) itp.
[Mirosława Siuciak]
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2014-03-28
Czy poniższe zdanie jest poprawnie zapisane? Jest ono fragmentem listu, który miały napisać dzieci: Niedawno odbyłam niesamowitą podróż do puszczy amazońskiej. Wiem, że nazwami własnymi są Nizina Amazonki czy kraina Amazonia. Stąd moje pytanie: czy taki wytwór, jak puszcza amazońska, można było w tym konkretnym przykładzie tak zapisać?Pytanie...
Zapis w podanym zdaniu jest poprawny. Wyrażenie puszcza amazońska nie jest nazwą własną, nie ma więc powodu, aby pisać je wielkimi literami.
Aldona Skudrzyk
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2014-03-27
Jak brzmi nazwa miejscowości Duszniki Zdrój dopełniaczu?
Zasady pisowni polskiej mówią, że jeśli nazwa miejscowa składa się z dwu lub więcej członów rzeczownikowych, które wspólnie identyfikują jednostkę administracyjną lub/i geograficzną, a więc miejscowość lub jej część, stosuje się łącznik – a zatem należy pisać Duszniki-Zdrój. Odmiana tej nazwy miejscowej jest następująca:

M. Duszniki-Zdrój,
D. Dusznik-Zdroju,
C. Dusznikom-Zdrojowi,
B. Duszniki-Zdrój,
N. Dusznikami-Zdrojem,
Ms. Dusznikach-Zdroju.

W ustaleniu poprawnych form pisowni i odmiany nazw miejscowych pomóc mogą m.in. publikacje Jana Grzeni, takie jak „Słownik nazw własnych” czy „Słownik nazw geograficznych”, a także „Wielki słownik ortograficzny” PWN, dostępny także w wersji elektronicznej: http://so.pwn.pl/.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2014-03-24
Kto z kim przestaje, takim się staje. Spotkałam się także z inną pisownią tego cytatu: Kto z kim przystaje, takim się staje. Która z tych dwóch form jest poprawna ?
Mamy do czynienia z przysłowiem, a przysłowia nie podlegają zmianom, a co najwyżej zniekształceniom spowodowanym narastającą nieznajomością owych tekstów kultury albo – jak w tym wypadku – obecnością w przysłowiu wyrazu przestarzałego, a więc rzadko już obecnie używanego, którym jest czasownik przestawać oznaczający «przebywać w jakimś, w czyimś towarzystwie, obcować, zadawać się z kimś». Przysłowie brzmi zatem poprawnie Kto z kim przestaje, takim się staje, bo ma przekazywać pouczającą informację, że «osoba, która często przebywa z inną osobą, przejmuje jej poglądy, sposób myślenia, zachowania». Z podobną sytuacją spotykamy się, gdy słyszymy błędne Mądrej głowie dość po słowie – w tym przysłowiu, które powinno mieć formę Mądrej głowie dość dwie słowie («mądremu człowiekowi nie trzeba długo tłumaczyć, żeby zrozumiał, o co chodzi»), występuje zaskakujące dziś, traktowane z niedowierzaniem i dlatego zmieniane połączenie dwie słowie, będące zachowanym dzięki utartej, skostniałej, tradycyjnej formie przysłowia reliktem nieistniejącej już w polszczyźnie liczby podwójnej. Liczbę podwójną język polski odziedziczył z języka prasłowiańskiego, służyła do wyrażania podwójności, parzystości, lecz formy dualne były zastępowane od XV wieku formami liczby mnogiej i zachowały się do dziś w niewielkiej liczbie (por. np. oczyma, rękoma, na ręku).
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2014-03-23
Czy poprawna jest forma ciężki orzech do zgryzienia?
Jest to błąd frazeologiczny. Forma poprawna to twardy orzech do zgryzienia. Czytelna jest podstawa tego frazeologizmu: jeżeli łupina orzecha jest twarda, to wiele trudności sprawia nam jej rozgryzienie i dotarcie do smacznego miąższu. To nie ciężar orzecha sprawia, że mamy problemy z jego rozłupaniem, lecz właśnie jego twardość, co utrwalił związek frazeologiczny.
Martyna Karwa
Odmiana2014-03-23
Czy poprawnie jest mówić wyciąg go z domu na spacer?
To forma rozkazująca utworzona zdecydowanie niepoprawnie. Czasownik wyciągnąć powinien w trybie rozkazującym przyjąć postaci: wyciągnij, wyciągnijmy, wyciągnijcie. Na zamieszczonym rysunku przedstawiającym nieporozumienie autor dodatkowo wyśmiewa niepoprawną formę rodzaju męskiego w czasie przeszłym – pan powinien powiedzieć wyciągnąłem, a pani wyciągnęłam. Warto w razie wątpliwości sięgnąć choćby do słownika ortograficznego, który podaje również tego typu informacje, zob. np. „Wielki słownik ortograficzny” pod red. E. Polańskiego.
Wyciąg ma polszczyźnie kilka znaczeń, ale wszystkie odnoszą się do rzeczy, nie zaś czynności, są rzeczownikami, a nie czasownikami. Znaczenia te podaje m.in. „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN” pod red. S. Dubisza: «skrótowy wypis z obszerniejszej treści, urywek, fragment wypisany z większej całości; skrót», «roztwór otrzymywany z substancji roślinnej lub organu zwierzęcego; ekstrakt», «urządzenie mechaniczne stosowane w ortopedii do naciągania (wydłużania) kończyny górnej lub dolnej, skróconej wskutek różnego rodzaju chorób albo wypadków», «urządzenie o ruchu okrężnym, przeznaczone do celów sportowych i turystycznych, w którym pasażerowie (narciarze, turyści) przewożeni są na wyższy poziom», «urządzenie wentylacyjne do odprowadzania wyziewów», «rodzaj dźwigu składającego się z silnika poruszającego po wyznaczonym torze platformę, kosz, kabinę itp.», «w laboratoriach chemicznych: oszklona, dobrze wentylowana szafa o odpowiedniej konstrukcji, połączona z instalacją wodną, gazową, elektryczną, kanalizacyjną, służąca do prac z substancjami łatwopalnymi, toksycznymi itp.; dygestorium»
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2014-03-23
Spotkałam się niedawno z pewnym problemem. Jaka jest różnica między słowami wzbroniony i zabroniony? Czy obie formy są poprawne?
Poprawne są obie formy. Definicje tych czasowników, które zamieszcza „Uniwersalny słownik języka polskiego”, pokazują, że między nimi nie ma różnicy znaczeniowej: zabronić oznacza «nie pozwolić komuś na coś, nie dać komuś zrobić czegoś; zakazać», a wzbronić znaczy «nie pozwolić na coś, zakazać czegoś». Przykłady zarówno ze słownika, jak i (a może przede wszystkim?) z życia wzięte, pokazują natomiast, że między oboma czasownikami istnieje różnica pragmatyczna, dotycząca użycia: w codziennych kontaktach międzyludzkich naturalny jest czasownik zabronić, a wzbronić, zwłaszcza w formie imiesłowu przymiotnikowego biernego wzbroniony, jest używany w urzędowej, oficjalnej odmianie języka, szczególnie na różnego rodzaju tablicach z zakazami. Słownik opatruje oczywiście czasownik wzbronić kwalifikatorem urzędowy, czyli wskazuje właśnie, że jest to wyraz nacechowany stylistycznie, przynależny do określonego stylu.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2014-03-23
Czy wyraz radio się odmienia?
W epoce początków radia, tworzenia się stacji nadawczych na ziemiach polskich zapożyczonego rzeczownika radio nie odmieniano, podobnie jak analogicznego studio. Z czasem jednak wyrazy te uległy przystosowaniu do polskiego systemu deklinacyjnego i zaczęto je odmieniać jak inne rzeczowniki rodzaju nijakiego – to zwykłe zjawisko dotyczące zapożyczeń. Dziś formy w radio, w studio wydawnictwa poprawnościowe uznają za rzadkie, a normą jest odmiana następująca:
D. radia, studia,
C. radiu, studiu,
B. radio, studio,
N. radiem, studiem,
Ms. (w) radiu, (w) studiu.

W liczbie mnogiej mamy formy:
M. radia, studia,
D. radiów, studiów,
C. radiom, studiom,
B. radia, studia,
N. radiami, studiami,
Ms. (w) radiach, (w) studiach.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2014-03-23
Jak pisać słowo policja – małą czy wielką literą? „Słownik języka polskiego” podaje pisownię małą literą.
„Uniwersalny słownik języka polskiego PWN” pod red. S. Dubisza zawiera hasło policja w znaczeniu «organ państwowy zorganizowany w sposób wojskowy, powołany do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego», uwzględnia także znaczenie «funkcjonariusze tego organu» oraz potoczne «budynek mieszczący urząd tego organu, posterunek policji, komenda policji». W tych znaczeniach rzeczywiście obowiązuje pisownia małą literą. Z podobnym ujęciem spotykamy się w „Wielkim słowniku ortograficznym PWN” pod red. E. Polańskiego.
Hasła te nie obejmują niestety użycia tego rzeczownika w funkcji nazwy własnej, którą należy pisać wielką literą: Policja (organ utworzony na mocy Ustawy o Policji z 6 kwietnia 1990 roku). Jedynie „Mały słownik użycia wielkich liter w polskich tekstach” Aldony Skudrzyk i Krystyny Urban wyraźnie zaleca pisownię wielką literą w przypadku, gdy mamy do czynienia z nazwą własną, np. Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa, Policja Plebiscytowa, Komendant Główny Policji. Nazwy te funkcjonują podobnie jak nazwy własne innych organów: Straż Miejska, Milicja Obywatelska, Straż Graniczna itp.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2013-12-30
Jakie jest pochodzenie słów samiec i samica?
Wiesław Boryś w Słowniku etymologicznym języka polskiego (Kraków 2005) wskazuje, że rzeczownik samiec pochodzi od zaimka sam i jest w polszczyźnie znany od XV wieku. Nasi odlegli przodkowie utworzyli tę nazwę w wyniku obserwacji, że samce różnych gatunków żyją oddzielnie. Rzeczownik samiec miał początkowo znaczenie szersze, ogólniejsze: ‘istota płci męskiej’ i był używany zarówno w odniesieniu do zwierząt i roślin, jak i do ludzi, z czasem jednak ograniczono jego użycie wyłącznie do przedstawicieli świata zwierząt. W tym samym czasie, w XV wieku, od rzeczownika samiec utworzono żeński odpowiednik samica.
Katarzyna Wyrwas

Składnia2013-12-29
Który z poniższych zwrotów jest poprawny: Prosi się o poinformowanie Urzędu czy Prosi się o poinformowanie Urząd?
Oba przytoczone fragmenty zdań mogą okazać się poprawnie skonstruowane w zależności od tego, co dokładnie chciałby wyrazić mówiący (piszący). Jeśli w zamyśle nadawcy podmiotem poinformowanym ma być urząd, to poprawne gramatycznie i precyzyjne znaczeniowo jest zdanie pierwsze zbudowane na schemacie ktoś (po)informuje kogoś / coś (np. Jan (po)informuje Marię / urząd – z rzeczownikiem Jan w formie mianownika i rzeczownikiem Maria / urząd w bierniku). Jeśli czynność informowania nie jest wyrażona czasownikiem w formie osobowej, tylko rzeczownikiem odczasownikowym (tu: poinformowanie), to drugi składnik przybiera formę dopełniacza (np. Proszę o poinformowanie Marii / urzędu).
Jeżeli natomiast nadawca prosi urząd o to, by ten poinformował kogoś o czymś, to zdanie to jest zbudowane na schemacie właściwym czasownikowi prosić: ktoś prosi kogoś / coś o coś, a więc w tym przypadku Jan (ktoś) prosi Marię (kogoś) / urząd (coś) o poinformowanie (o coś). Myślę, że w pytaniu idzie jednak o pierwszą z omówionych sytuacji.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2013-12-20
Proszę o wskazówkę i wyjaśnienie, jak mam napisać słowo pułkownik, gdy chodzi o książkę, która zalega na bibliotecznej półce i jest bardzo rzadko wypożyczana. Zastosowałam pisownię określającą stopień wojskowy i zostałam za to mocno skrytykowana. Podejrzewałam, że robię błąd, ale nie miałam pomysłu na inny zapis. Proszę napisać, jak wyróżnić słowo żartobliwe, w którym błąd ortograficzny jest celowy.
Poprawny zapis to półkownik, ponieważ wyraz pochodzi od rzeczownika półka i występuje w pierwotnym potocznym znaczeniu ‘film niedopuszczony do rozpowszechniania (odłożony na półkę), głównie ze względów politycznych’ (zob. np. w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” pod red. S. Dubisza). Jak widać, dla tego żartobliwego określenia można znaleźć także nowe zastosowanie odnoszące się do książek, a może również i do innych zalegających na półkach (np. sklepowych) przedmiotów. Efekt humorystyczny osiągamy w tym wypadku nie dzięki zapisowi, lecz dzięki wymowie, która brzmi identycznie jak wymowa nazwy stopnia wojskowego pisanego przez u, bo pochodzącego od rzeczownika pułk.
Omawiane wyrazy, fonetycznie identyczne, odróżnia nie tylko ortografia, lecz także fleksja: pułkownik odmienia się jak podobne rzeczowniki rodzaju męskoosobowego, a półkownik jak rzeczowniki rodzaju męskonieżywotnego, co daje różnice w następujących przypadkach gramatycznych: w bierniku lp. powiemy widzę tego pułkownika, ale już widzę ten półkownik, w mianowniku lm. mamy formy ci pułkownicy, ale te półkowniki, a w bierniku lm. użyjemy form widzę tych pułkowników oraz widzę te półkowniki.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2013-12-06
Czy można użyć sformułowania wymierzyć policzek w twarz?
Wyrażenie wymierzyć policzek zawiera wszystko, co sprawia, że jest kompletne znaczeniowo: policzek wszak to część twarzy, a znaczenie takiego metaforycznego połączenia notują słowniki ‘uderzyć w twarz, spoliczkować’. Skoro policzek to część twarzy, a wymierzyć policzek to ‘uderzyć w twarz’, nie ma potrzeby dodawać jeszcze dość oczywistego elementu, który zmieniłby zgrabną metaforę w pleonazm, czyli wyrażenie składające się z wyrazów to samo lub prawie to samo znaczących, podobny do znanego i wyśmiewanych wyrażeń cofnąć się do tyłu czy masło maślane.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2013-11-18
Jaką literą pisze się przymiotnik Janusowy w połączeniu z oblicze?

Jeśli Janusowy oznaczałoby coś, co do Janusa (czyli staroitalskiego bóstwa o dwu twarzach obróconych w przeciwne strony) należy, jest mu poświęcone, jak np. świątynia, wtedy pytalibyśmy czyja? i ten przymiotnik jako dzierżawczy zapisalibyśmy wielką literą.
Jeśli natomiast mamy do czynienia z przymiotnikiem jakościowym, odpowiadającym na pytanie jaki? , czyli oznaczającym cechę, jak w wymienionym połączeniu przenośnym janusowe oblicze, to obowiązuje pisownia małą literą. Przymiotnik janusowy oznacza ‘dwulicowy, zmienny, zagadkowy’, a związek frazeologiczny janusowe oblicze używany jest w znaczeniu ‘«dwustronny lub dwuznaczny charakter czegoś, dwa aspekty jakiejś sprawy’ (Uniwersalny słownik języka polskiego pod. Red. S. Dubisza).
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2013-11-15
Czy poprawna jest pisownia popularno-naukowy?
Poprawna jest pisownia łączna – popularnonaukowy, ponieważ ten złożony przymiotnik składa się z członów nierównorzędnych znaczeniowo, oznaczając ‘popularyzujący naukę’ (a nie równorzędnych ‘popularny i naukowy’, co byłoby powodem do pisania z łącznikiem).
Podobny zapis stosujemy w przypadku przymiotnika historycznoliteracki w znaczeniu ‘odnoszący się do historii literatury’, napiszemy natomiast historyczno-literacki, jeśli coś dotyczy zarówno historii, jak i literatury.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129