Najczęściej zadawane pytania (223) Ortografia (554) Interpunkcja (187) Wymowa (68) Znaczenie (240) Etymologia (294) Historia języka (24) Składnia (309) Słowotwórstwo (127) Odmiana (314) Frazeologia (126) Poprawność komunikacyjna (182) Nazwy własne (411) Wyrazy obce (87) Grzeczność językowa (35) Różne (158) Wszystkie tematy (3116)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2016-01-17
Jaki rodzaj ma miasto Supraśl?
Nazwa tego miasta jest rodzaju męskiego (można to wywnioskować choćby z artykułu hasłowego w „Wielkim słowniku ortograficznym PWN” pod red. E. Polańskiego: http://sjp.pwn.pl/szukaj/Supra%C5%9Bl.html). Odmienia się jak rzeczowniki miękkotematowe: D. Supraśla, C. Supraślowi, B. Supraśl, N. Supraślem, Ms. Supraślu.
Nazwa ta jest odnotowana w „Urzędowym wykazie nazw miejscowości” (dostępnym także w wersji elektronicznej na stronie: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2013.pdf).
Nazwa rzeki Supraśl jest z kolei rodzaju żeńskiego i odmienia się jak rzeczowniki żeńskie: ta Supraśl, tej Supraśli, tę Supraśl, tą Supraślą, tej Supraśli. Podobieństwo obu nazw jest przyczyną wątpliwości i pomyłek. Warto wiedzieć, że od nazwy miasta i nazwy rzeki tworzy się taki sam przymiotnik: supraski.
Katarzyna Wyrwas

Odmiana2016-01-12
Jak mówimy: sweter czy swetr?
Poprawną formą mianownika i biernika liczby pojedynczej jest sweter, ponieważ pochodzi od ang. sweater. W formach kolejnych przypadków e zanika jak w wyrazach rodzimych, mamy więc sweter, ale: swetra, swetrowi, swetrem, swetrze, podobnie jak kotek, ale: kotka, kotkowi, kotkiem, kotku.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-12-23
Jak będzie wyglądała odmiana imienia Aberforth? Czy poprawnie będzie jeśli napiszę o Aberforthcie? Spotkałam się też z wersją Aberforth’dzie. Która jest poprawna?
Sposób odmiany i zapisu odmienionych form zależy czasem od sposobu wymowy słowa. Imię Dumbledore’a, czarodzieja z cyklu powieści o Harrym Potterze, powinno być wymawiane z charakterystycznym, anglosaskim [th] na końcu (zob. http://www.hearnames.com/pronunciations/harry-potter-characters/aberforth-dumbledore), lecz – co można wywnioskować z podobnych przykładów, jak choćby Smith (zob. http://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/smith) – nawet w wersji anglosaskiej wymawiane jest dwojako. Stan ten oddają również nasze rodzime zasady pisowni (http://sjp.pwn.pl/szukaj/smith.html), ponieważ zapis miejscownika nazwiska Smith może przyjąć formę Smicie (jeśli przyjmiemy uproszczoną wymowę [smit]) albo Smisie (jeśli przyjmiemy uproszczoną wymowę [smis]). Wspomniana zasada pisowni
(http://sjp.pwn.pl/zasady/245-Jesli-w-ktoryms-przypadku-gramatycznym-brzmienie-gloski;629620 mówi, że jeśli w którymś przypadku gramatycznym brzmienie głoski kończącej temat nazwiska (lecz również imienia) obcego jest w języku polskim inne niż w języku oryginalnym, wówczas zakończenie tego nazwiska piszemy zgodnie z pisownią polską. W regule podane jest m.in. nazwisko Smith, a także formy Joyce – o Joysie, Barthes – o Barcie, Remarque – Remarkiem.
Pora wrócić do naszego imienia. Myślę, że skoro wymowa imienia Aberforth to [aberfort] lub – co na gruncie polskim jest chyba mniej prawdopodobne – [aberfors], forma miejscownika powinna mieć zapis o Aberforcie, gdyż wymawiane [t] wymienia się zgodnie z polską fonetyką na [ć] (może też Aberforsie przy drugim wariancie wymowy).
Wersja Aberforth’dzie jest zdecydowanie niepoprawna z trzech powodów. Po pierwsze: przy odmianie tego imienia nie jest potrzebny apostrof (inaczej niż w wypadku wyrazów z końcowym e niemym, jak de Gaulle – de Gaulle’a, George – George’a, Mike – Mike’a, pendrive – pandrive’a itp.). Po drugie: tematyczne th wymawiane jak [t] (lub [s]) w miejscowniku wymienia się na ortograficzne ci (lub si), co pokazałam wyżej. Po trzecie: czym miałby być w takim razie element dzie umieszczony po apostrofie? Rodzajem „drugiej” końcówki odmiany? W polszczyźnie w każdej odmiennej formie występuje tylko jedna końcówka fleksyjna.

Ortografia2015-12-22
W skrócie nazwy spółki, przedsiębiorstwa, w której występuje spójnik i (np. przedsiębiorstwo wodociągów i kanalizacji), spójnik ten piszemy wielką czy małą literą (PWIK czy PWiK)?
To, o czym mowa, nosi nazwę skrótowiec. Skrótowce – w największym skrócie to ujmując – tworzy się m.in. od pierwszych liter nazwy rozwiniętej, jak PSL od Polskie Stronnictwo Ludowe, RP od Rzeczpospolita Polska, MO od Milicja Obywatelska itd. Jeśli w pełnej nazwie występuje spójnik i, może on zostać włączony do skrótowca, lecz pisany jest małą literą, jak np. PiS, bo Prawo i Sprawiedliwość, PKiN – Pałac Kultury i Nauki, MOSiR – Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji, WSiP – Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Mamy też w polszczyźnie skrótowce, w których ten spójnik się pomija, por. np. IMGW – Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Czasem pojawiają się skrótowce z przyimkami, jak np. ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, w którym pozostawiono zarówno spójnik i, jak i przyimek o, oba pisane są małymi literami (zob. w zasadach pisowni polskiej: http://sjp.pwn.pl/zasady/89-Skrotowce;629408.html). Wielka litera I w skrótowcu może wystąpić jedynie, gdy w nazwie rozwiniętej nie jest spójnikiem, lecz wyrazem pełnoznacznym, jak np. w RIO (Regionalna Izba Obrachunkowa), NIK (Najwyższa Izba Kontroli), PIP (Państwowa Inspekcja Pracy). Skoro w nazwie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji i jest spójnikiem, należy go pisać małą literą także w skrótowce: PWiK.

Znaczenie2015-12-17
Czy pociąg może być „wyposażony” w monitoring?
Tradycyjnie monitoring używany jest w znaczeniach ‘stała obserwacja i kontrola jakichś procesów lub zjawisk’ i ‘stały nadzór nad jakimś obiektem chronionym’ (zob. http://sjp.pwn.pl/szukaj/monitoring.html). Monitorowanie, czyli obserwacja, kontrola i nadzór, są jednak dokonywane za pomocą jakiegoś sprzętu i dlatego zapewne monitoringiem zaczęto nazywać również sprzęt służący do monitorowania. Jeśli zatem pociąg jest wyposażony w taki sprzęt, to można powiedzieć, że jest wyposażony w monitoring. Znaczenie to odnotowuje już „Wielki słownik języka polskiego PAN” (www.wsjp.pl: http://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=37299&id_znaczenia=4395415&l=15&ind=0).
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-12-17
Chciałbym prosić o pomoc w rozwiązaniu odwiecznego sporu językowego w mojej redakcji. Chodzi o stwierdzenie, która forma jest poprawna: na Słowenii czy w Słowenii? Czy istnieje jakaś ogólna reguła dotycząca tych form także w wypadku innych państw, jak np. Ukraina, Słowacja itp.?
Zasadą jest tu jedynie zwyczaj językowy. Zwyczajowo nazwy, takie jak Litwa, Łotwa, Białoruś, Słowacja, Węgry, w polszczyźnie łączą się w bierniku i miejscowniku z przyimkiem na. Mówimy (w bierniku), że jedziemy na Ukrainę, na Litwę, na Łotwę, na Białoruś, na Słowację, na Węgry, mówimy także (w miejscowniku), że jesteśmy na Ukrainie, na Litwie, na Łotwie, na Białorusi, na Słowacji, na Węgrzech. Słowenia nie zalicza się do tej grupy, mówimy więc: mieszkać w Słowenii, jechać do Słowenii.

Frazeologia2015-12-17
Dlaczego zwierzęta występują w wielu frazeologizmach, np. końskie zdrowie, uparty jak osioł czy nawet zdrowy jak ryba? Z góry dziękuję.
Źródła frazeologii są różne. Jedne związki pochodzą z Biblii (np.: zakazany owoc, oko za oko, ząb za ząb), inna z mitologii (np.: syzyfowa praca, stajnia Augiasza), niektóre wywodzą się z historii (np. przekroczyć Rubikon), literatury (np.: walczyć z wiatrakami, homerycki śmiech), sztuki (np.: rubensowskie kształty, tycjanowski kolor), inne wywodzą się z różnych dziedzin życia, np. z rolnictwa (zbierać plony) czy rzemiosła (szewska pasja). Poza tym sporo frazeologizmów ma swoje źródło w obserwacji świata zewnętrznego, świata przyrody. Stąd tak wiele w języku połączeń z nazwami zwierząt, np.: niedźwiedzia przysługa, wilczy apetyt, gołębie serce, żółwie tempo, kaczy chód, kurza pamięć, orli nos, spać jak suseł, chytry jak lis, głupia jak gęś, harować jak wół // jak dziki osioł, dumny jak paw, siwy jak gołąb czy biedny jak mysz kościelna. We wskazanych frazeologizmach wykorzystuje się te cechy zwierząt, które chętnie przypisujemy ludziom. W ten sposób człowiek dokonuje oglądu siebie samego, charakteryzuje swój wygląd, usposobienie czy postępowanie. Zresztą związki frazeologiczne omawianego typu są bardzo plastyczne w swej wymowie.
Agnieszka Piela

Ortografia2015-12-16
Bardzo proszę o odpowiedź, jak się pisze: zamek Książ czy Zamek Książ? Jaka jest zasada?
Obiekt nazywa się Książ, a zamek jest wyrazem pospolitym doprecyzowującym tę nazwę, stąd pisownia: zamek Książ. Pozostaje to w zgodzie z zasadą, że wielką literą piszemy nazwy obiektów topograficznych, takich jak ulice, aleje, place, parki, budowle i obiekty, zabytki, np.: Królewska, Trzech Wieszczów, Grunwaldzki, Sukiennice, Świętej Trójcy, Akropol, Krupówki, Torwar, Powązki, Na Skałce, Stara Synagoga, Wieczernik. Zwykle nazwy te poprzedza uściślający znaczenie wyraz pospolity, taki jak ulica, pomnik, plac, most, kościół, cerkiew, sanktuarium, cmentarz, zaułek. Ponieważ nie wchodzi on w skład nazwy własnej, piszemy go małą literą, np.: ulica Królewska, aleja Trzech Wieszczów, plac Grunwaldzki, kościół Świętej Trójcy, cerkiew Przemienienia Pańskiego, sanktuarium Matki Bożej Boguckiej, cmentarz Powązkowski, kościół Na Skałce, synagoga Izaaka, pomnik Jana Pawła II, most Śląsko-Dąbrowski, kopiec Kościuszki, galeria Pod spodem (zob. http://sjp.pwn.pl/zasady/82-Jedno-i-wielowyrazowe-nazwy-dzielnic-ulic-placow-rynkow-ogrodow-parkow-bulwarow-budowli-zabytkow-obiektow-sportowych;629401).

Składnia2015-12-16
Bardzo proszę o informację, czy powinnam odmienić nazwę grupy w zdaniu: Grupa „Słoneczka” zaprezentuje świąteczny repertuar. A może: Grupa „Słoneczek”? Jak jest poprawnie?
Zapowiedź wspomnianego występu powinna brzmieć: Grupa „Słoneczka” zaprezentuje świąteczny repertuar. Chodzi tu o grupę jakąś, a nie czyjąś. Przy formie grupa „Słoneczka” możemy zapytać: jaka grupa?, przy wersji grupa „Słoneczek” pytanie brzmi: czyja grupa?, sugeruje zatem nie taką przynależność, o którą zapewne chodzi. Podobne zapowiedzi można usłyszeć na koncertach muzycznych, na przykład: „Przed Państwem wystąpi zespół Dżem”. Sformułowanie „Przed Państwem wystąpi zespół Dżemu” brzmiałoby w takim kontekście niezbyt fortunnie.
Barbara Matuszczyk

Składnia2015-12-16
Chciałabym zasięgnąć porady w celu określenia, która forma jest poprawna: suplementacja magnezu czy suplementacja magnezem w znaczeniu podawaniu magnezu pacjentowi.
Szanowna Pani, niestety słowniki współczesnego języka polskiego nie udzielają odpowiedzi na Pani pytanie, pozostaje więc powtórzyć ustalenia Mirosława Bańki, który na stronie internetowej Poradni Językowej PWN dylemat ten rozstrzygnął następująco. Profesor podał polski odpowiednik rzeczownika suplementacja, czyli uzupełnianie, i zasugerował, by gramatycznie rzeczowniki te traktować jednakowo. Wyraz suplementacja został objaśniony jako uzupełnianie w „Wielkim słowniku wyrazów obcych PWN”. W haśle słownikowym czytamy, że jest to uzupełnianie diety o niezbędne witaminy i składniki mineralne. Wyraz uzupełnianie w znaczeniu podanym przez Panią łączy się z innym rzeczownikiem w narzędniku. Takiego samego przypadka wymaga rzeczownik suplementacja. Podawanie pacjentowi magnezu to uzupełnianie jego diety magnezem. Zatem analogicznie: suplementacja magnezem.
Aleksandra Mól

Odmiana2015-12-16
Mam pytanie dotyczące kwestii używania zaimków i . Znam zasady używania powyższych w bierniku i narzędniku. Czy w zdaniu, w którym podmiot jest domyślny, również stosujemy tę zasadę? Podaję przykłady dla zobrazowania problemu:
– Co czytasz?
– Tę samą książkę co wczoraj.
==========
– Jaką książkę czytasz?
– Tą samą.
==========
Czy zaimek w drugim przykładzie jest użyty poprawnie, czy również powinniśmy zastosować formę ?
W starannej polszczyźnie powinniśmy w bierniku liczby pojedynczej używać zaimka wskazującego dla rodzaju żeńskiego w formie: , por. Czytam tę książkę. Historycznie poprawna forma bywa w uzusie zastępowana formą . Jest to wynik wyrównania jej do innych zaimków o odmianie przymiotnikowej, por. Czytam tamtą / swoją / twoją książkę. Taką samą odmianę mają przymiotniki, por. Czytam dobrą / interesującą / długą książkę. W kwestii doboru prawidłowej końcówki zaimka podpowiedzią może być końcówka formy rzeczownika, z którym łączy się zaimek. Jeśli nie występuje on w zdaniu, można go sztucznie uzupełnić. Końcówka zaimka wskazującego powinna być taka sama, jak końcówka rzeczownika, por.:
– Co czytasz?
– Tę samą książkę co wczoraj.
==========
– Jaką książkę czytasz?
– Tę samą (książkę, co wczoraj).
==========
– Za jaką książką się rozglądasz?
– Tą samą (książką, którą widziałam wczoraj).
==========
Należy pamiętać, że o wyborze odpowiedniego przypadka zaimka decyduje rekcja czasownika, z którym występuje on w zdaniu. Czasownik rządzi formą zaimka, stąd: czytam (kogo? co?) – biernik książkę, ale rozglądam się (za kim? za czym?) – narzędnik książką.
Agnieszka Czichy

Ortografia2015-12-16
Jak poprawnie zapisać skrót rzeczownika gimnazjum - gim. czy gimn.?
„Wielki słownik ortograficzny PWN” podaje jednoznaczną odpowiedź na to pytanie. Poprawny skrót rzeczownika gimnazjum brzmi: gim. (z kropką).
Katarzyna Krulicka

Interpunkcja2015-12-16
Dzień dobry, w „Poradniku interpunkcyjnym”, którego autorami są Edward Polański, Marek Szopa i Ewa Dereń, czytam takie wiadomości: „Na rynku wydawniczym publikacji poświęconych przestankowaniu jest zaledwie kilka, a pozycji ujmujących praktyczny jego aspekt - jeszcze mniej” (wydanie I, Katowice 2010, str.7)
To samo zdanie jest zawarte w „Podręczniku polskiej interpunkcji”, tylko bez myślnika po słowie aspekt (str. 5, autorzy: Edward Polański i Marek Szopa).
Prośba: Bardzo chciałbym wiedzieć, jakie tytuły i autorzy kryją się za tymi zagadkowymi wiadomościami.
Zasady polskiej interpunkcji zawarte są przede wszystkim we wstępie „Wielkiego słownika ortograficznego języka polskiego PWN z zasadami pisowni i interpunkcji”, red. E. Polański, Warszawa 2003; także na stronie http://sjp.pwn.pl.
Informacje natury teoretycznej znaleźć można także w „Nowym słowniku ortograficznym PWN wraz z zasadami pisowni i interpunkcji”, red. E. Polański, Warszawa 1996 oraz w dwóch pozycjach Jerzego Podrackiego: „Słownik interpunkcyjny języka polskiego z zasadami przestankowania”, Warszawa 1993 oraz „Nowy słownik interpunkcyjny języka polskiego z zasadami przestankowania”, Warszawa 2005. Dla osoby żywo zainteresowanej polską interpunkcją przydatne będą również podręczniki z zakresu kultury języka, w których znaleźć można rozdziały poświęcone zasadom przestankowania. Ich zaletą jest bogata ilustracja materiałowa w postaci licznych przykładów użycia: T. Karpowicz „Kultura języka polskiego. Wymowa, ortografia i interpunkcja”, t. 3, Warszawa 2014; D. Buttler, H. Kurkowska, H. Satkiewicz „Kultura języka polskiego”, t. 2, Warszawa 1982; S. Jodłowski, W. Taszycki „Zasady pisowni polskiej i interpunkcji ze słownikiem ortograficznym”, Wrocław 1994; D. Zdunkiewicz-Jedynak „Wykłady ze stylistyki”, Warszawa 2008; D. Zdunkiewicz-Jedynak „Ćwiczenia ze stylistyki”, Warszawa 2010; J. Podracki, A. Gałązka „Gdzie postawić przecinek? Poradnik ze słownikiem”, Warszawa 2010; E. i F. Przyłubscy „Gdzie postawić przecinek?”, Warszawa 1993, E. Polański „Dydaktyka ortografii i interpunkcji”, Warszawa 1995.
Polecam również książkę o ściśle praktycznym charakterze: K. Kłosińska „Formy i normy, czyli poprawna polszczyzna w praktyce”, Warszawa 2004.
Kinga Wąsińska

Interpunkcja2015-12-16
Czy w pytaniu Jakie książki darzysz szczególnym uwielbieniem a za jakimi nie przepadasz? powinien występować przecinek? Jest jakaś związana z tym zasada?
Zasada jest prosta: zdania składowe zdania złożonego oddziela się przecinkiem. Cytowane zdanie jest dwukrotnie złożone, ponieważ zawiera dwa czasowniki: darzysz i przepadasz. Przecinek powinien być umieszczony na granicy obu zdań, czyli przez spójnikiem a.
Regułę zawartą w „Zasadach pisowni polskiej” można przeczytać na stronach Wydawnictwa PWN: http://sjp.pwn.pl/zasady/370-Zdania-wspolrzedne-polaczone-spojnikami-przeciwstawnymi-wynikowymi-synonimicznymi;629784.html.

Składnia2015-12-16
Czy poprawnie mówimy: burmistrz miasta, np. Chrzanowa, Aleksandrowa, czy burmistrz miasta Chrzanów, Aleksandrów?
W polszczyźnie połączenie rzeczownika miasto z nazwą tego miasta powinno pozostawać w związku zgody, czyli powinny się odmieniać oba człony: M. miasto Chrzanów, D. miasta Chrzanowa, C. miastu Chrzanowowi, B. miasto Chrzanów, N. miastem Chrzanowem, Ms. mieście Chrzanowie.
Opinie na ten temat opublikowała Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk (zob. „Komunikaty Rady Języka Polskiego” nr 1(16)/2005, s. 40). Podobnie powinno być w wypadku nazw urzędów: Urząd Miasta Chrzanowa. Niestety, w języku urzędowym panuje niezgodna z duchem polszczyzny tendencja do pozostawiania nazw własnych (szczególnie nazwisk, ale także nazw geograficznych) w formie podstawowej. Urzędnicy tłumaczą to troską o jednoznaczność, precyzyjność przekazu informacji w dokumentach. Nieodmienianie odmiennej nazwy miasta jest jednak przejawem zbędnego uoficjalniania języka.

Słowotwórstwo2015-12-16
Obecnie w Danii odbywają się mistrzostwa świata w piłce ręcznej kobiet. Jedna z drużyn pochodzi z Angoli. Byłem przekonany, że mieszkanki tego kraju to Angolki, tymczasem w telewizji komentatorzy wymiennie używali form Angolki i Angolijki. Która z form jest poprawna?
Jeśli idzie o gramatykę, poprawne są obie formy, przy czym w zasadzie w użyciu powinna być prostsza: Angolka (zob. http://sjp.pwn.pl/so/Angolka;4409673.html), bo po co niepotrzebnie komplikować, skoro wymowa połączenia Angol-ka nie sprawia problemów? Ale oprócz gramatyki mamy jeszcze obecnie wahania związane z grzecznością, stosownością form, czyli na scenę wkracza poprawność polityczna. Od jakiegoś czasu funkcjonuje w polszczyźnie lekceważące określenie Anglika w postaci angol lub Angol (zob. http://sjp.pwn.pl/so/angol;4409669.html; zasada pisowni małą literą tego typu określeń znajduje się tu: http://sjp.pwn.pl/zasady/66-Nazwy-czlonkow-narodow-ras-i-szczepow;629384). Jak się łatwo domyślić, forma żeńska tej deprecjonującej nazwy brzmi angolka (lub Angolka), a zatem ma postać tożsamą z neutralną znaczeniowo nazwą mieszkanki Angoli. Większość słowników ogólnych i ortograficznych odnotowuje jedynie postać Angolka ‘mieszkanka Angoli’, lecz w niektórych słownikach znajdziemy już także formę nową: Angolijka, która żadnych niepożądanych skojarzeń nie budzi. Warto zauważyć, że jeszcze „Słownik nazw własnych” Jana Grzeni z 1998 roku zawiera jedynie formy Angolczyk (utworzony za pomocą typowego przyrostka -czyk) i Angolka, a „Słownik nazw geograficznych” tegoż autora z 2008 roku podaje już formy wariantywne: Angolczyk i Angolka albo Angolijczyk (z wariantywnym przyrostkiem -ijczyk) i Angolijka. Angolijkę zawiera również „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN” pod red. Andrzeja Markowskiego.

Składnia2015-12-15
Czy jest poprawnie po polsku, jeśli na pasku głównej strony internetowej widnieje: Jak pomagamy i Komu pomagamy (po kliknięciu ukazuje się tekst o tym, jakim osobom organizacja pomaga i o sposobach tej pomocy). Moim zdaniem, ale może się mylę, powinno być: O tym, jak pomagamy i O tym, komu pomagamy. Przecież Jak pomagamy i Komu pomagamy mają w brzmieniu znaczenie pytań, czyli w obu wypadkach powinien tam być postawiony znak zapytania.
Napisy mogłyby niewątpliwie mieć charakter pytający, gdyby taki był zamysł nadawcy, lecz wtedy zakończyłby je pytajnikami. Forma tych napisów jest rzeczywiście podobna do konstrukcji typowych pytań, rozpoczynają się bowiem zaimkiem przysłownym pytajnym jak, wprowadzającym zwykle pytania dotyczące różnych kwestii, zwłaszcza zaś sposobu wykonywania czynności, oraz zaimkiem osobowym rzeczownym kto (tu w dopełniaczu komu). Ten same zaimki wprowadzają w polszczyźnie pytania zależne i przyłączają je do zdań nadrzędnych, co widać wyraźniej, gdy zastanowimy się nad intencją piszącego: jego zamiarem nie jest chęć zapytania, lecz poinformowania o temacie wypowiedzi. W tym sensie jak pomagamy czy komu pomagamy są fragmentami zdań złożonych, w których zdanie główne, nadrzędne (którego się mamy domyślić, bazując na naszej wiedzy o świecie i formach komunikacji) brzmi pewnie: w tym miejscu strony przeczytać można o tym..., a nasze etykietki linków są zdaniami podrzędnymi odpowiadającymi na pytanie o czym?.
Zdania podobnie brzmiące używane są także w funkcji tytułów niektórych typów tekstów narracyjnych, takich jak legendy czy bajki, por. „Jak szewczyk Dratewka smoka pokonał”, „Jak Krecik słuchał radia”, „Jak powstawała Polska”, „Jak Piast kołodziej został księciem”, a także „Jak to ze lnem było” oraz „Co słonko widziało” Marii Konopnickiej czy „Komu bije dzwon” Ernesta Hemingwaya. Przed zdaniami takimi domyślamy się treści: ta wypowiedź będzie o tym... Oczywiście można byłoby użyć sformułowań O tym, jak pomagamy i O tym, komu pomagamy, ale w naszych czasach chętniej wybieramy konstrukcje krótsze.

Frazeologia2015-12-14
Czy wyrażenie na rzecz można łączyć z czynnością, np. na rzecz zrobienia czegoś, na rzecz osiągnięcia kompromisu? Czy takie konstrukcje można uznać za prawidłowe?
Słowniki ogóle języka polskiego oraz słowniki frazeologiczne rejestrują wyrażenie na rzecz kogoś, czegoś w znaczeniu: ‘na czyjąś korzyść, dla kogoś lub czegoś, dla czyjegoś dobra’, por. Abdykował na rzecz swego syna. Ojciec zrzekł się prawie wszystkiego na rzecz siostry.
Oprócz tej prymarnej funkcji frazeologizm na rzecz może być używany również w funkcji przymiotnika, por. Wzięła udział w akcji (jakiej?) na rzecz powodzian. Za szpiegostwo (jakie?) na rzecz Rosji dostał 7 lat więzienia.
W tej funkcji łączy się on także z rzeczownikami odczasownikowymi. Choć nie zawsze konstrukcja taka wydaje nam się poprawna, musimy się z nią oswoić, bo modne, elegancko brzmiące gerundia są bardzo często używane w prasie, radiu i telewizji, por. Rząd będzie podejmował wysiłki na rzecz ochrony środowiska. Trybunał Konstytucyjny podjął działania na rzecz zawieszenia kary śmierci.
Słowotwórstwo2015-12-12
Szanowni Państwo, czy można traktować słowo gołąbka jako zdrobnienie od słowa gołębica (np. na określenie młodej samiczki gołębia), a więc niejako formę żeńską, utworzoną od wyrazu gołąbek? (Na zasadzie analogii: gołąb – gołębica, gołąbeczek – gołąbeczka). Część słowników odnotowuje to słowo jako synonim wyrazu gołębica, inne zaś – jako jego formę zdrobniałą. Czy zatem uprawnione jest traktowanie go w taki właśnie dwojaki sposób?
W leksemie gołębica mamy przyrostek -ica, tworzący sporą klasą nazw samic od nazw samców, zatem kocica ← kot, oślica ←osioł, tygrysica ← tygrys, wielbłądzica ← wielbłąd, żółwica ← żółw, łosica ← łoś, niedźwiedzica ← niedźwiedź… Choć rzadziej, spotykamy też nazwy samic z przyrostkiem -ka: indyczka ←indyk, kotka ← kot, gołąbka ← gołąb. Jak widać, oba wyrazy – gołębica i gołąbka znajdują się w jednej rodzinie, ale nie ma między nimi bezpośredniej relacji słowotwórczej.
Od gołębica tworzymy spieszczenie (mówić też można o zdrobnieniu) gołębiczka, od gołąbka spieszczeniem / zdrobnieniem byłby wyraz gołąbeczka (gołąb + ecz + ka). W języku polskim dodanie przyrostka zdrabniającego nie zmienia rodzaju gramatycznego, por. kot → kotek (oba wyrazy mają rodzaj męski), ale kotka → koteczka (oba w rodzaju żeńskim), żółw – żółwik, ale kaczka – kaczuszka.
A teraz po kolei odpowiadać będę na pytania:
1. Gołąbka nie jest zdrobnieniem od gołębica. Oba wyrazy powstały od gołąb (nie gołąbek!) jako nazwy samic.
2. Między gołąbeczek – gołąbeczka nie ma takiej samej relacji, jak między gołąb a gołąbka. Gołąbeczek to zdrobnienie 2. stopnia: gołąb → gołąbek → gołąbeczek. Wyraz gołąbeczka jest zdrobnieniem 1. stopnia od gołąbka.
W słownikach nie zawsze uwzględnia się zasady analiz słowotwórczych.

Ortografia2015-11-25
Dlaczego słowo długi pisze się przez u a nie ó? Jaka jest jego etymologia? W języku rosyjskim jest przecież долго, które brzmi, jakby pochodziło z tej samej rodziny.
Wyraz polski długi oraz rosyjski долгий (dołgij) rzeczywiście wywodzą się od tego samego źródłosłowu prasłowiańskiego. Ten rodzimy i znany całej słowiańszczyźnie przymiotnik (por. np. czeski dlouhý, ukraiński dovhyj) kontynuuje prasłowiańską formę *dḷ’gъ. W formie tej występuje ḷ’, czyli sonant miękki l. Sonanty są to spółgłoski płynne (r, l) zgłoskotwórcze, a zatem takie, które mogą tworzyć sylabę. Około X wieku nastąpił proces zwany wokalizacją sonantów; ponieważ jednak już wówczas języki słowiańskie nie stanowiły względnie jednorodnej wspólnoty językowej (grupa prasłowiańska istniała od około VI w. p.n.e. do około VI w. n.e.), proces ten przebiegał z różnym skutkiem w poszczególnych językach. I tak w języku polskim sonant l miękki, jeśli występował po spółgłosce zębowej, a taką jest d, przechodził w łu, np.: dłubię, tłukę, tłusty. Natomiast w języku rosyjskim wokalizacja sonantu ḷ’ dawała grupę , np. волк (vołk). Zauważmy przy tym, że zgłoskotwórcze istnieje do dziś w języku czeskim (np. vlk, vlna) i słowackim (np. tlstý), a zgłoskotwórcze w czeskim (np. trh), słowackim (np. zrno), słoweńskim (np. vŕh), serbskim, chorwackim i macedońskim.
Warto też dodać, że nie tylko etymologia, pochodzenie wyrazu decyduje o jego zapisie; obok pisownianej zasady historycznej są jeszcze zasady: fonetyczna, morfologiczna i konwencjonalna. Przypomnijmy w tym miejscu, że np. wyraz ślusarz (pochodzący od niem. Schloss ‘zamek’) zapisywano niegdyś – zgodnie z historyczną motywacją ślósarz. Ślady tej dawnej pisowni dostrzegamy np. w nazwiskach typu Ślósarczyk czy Ślósarz.


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156